Το Τμήμα Γραμμάτων, Βιβλίου και Ψηφιακού Περιεχομένου της Διεύθυνσης Εφαρμογής Πολιτιστικής Πολιτικής της Γενικής Διεύθυνσης Σύγχρονου Πολιτισμού του Υπουργείου Πολιτισμού & Αθλητισμού ανακοινώνει τις βραχείες λίστες των Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης, σε εφαρμογή της νέας νομοθεσίας που διέπει τον θεσμό των Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων
(Ν. 3905/23-12-2010), για τις τρεις κατηγορίες Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης (Βραβείο Μετάφρασης έργου ξένης λογοτεχνίας σε ελληνική γλώσσα, Βραβείο Μετάφρασης έργου ελληνικής λογοτεχνίας σε ξένη γλώσσα, Βραβείο Απόδοσης έργου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά).
Οι βραχείες λίστες συνοδεύονται από Αιτιολογημένη έκθεση της Επιτροπής, στην οποία εξετάζονται οι τάσεις της λογοτεχνικής παραγωγής και αποτιμάται η στάθμη των λογοτεχνικών έργων της υπό κρίσης περιόδου (εκδόσεις 2014).
ΚΡΑΤΙΚΑ ΒΡΑΒΕΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ (2015)
ΒΡΑΧΕΙΕΣ ΛΙΣΤΕΣ (ΕΚΔΟΣΕΙΣ 2014)
ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΕΡΓΟΥ ΞΕΝΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΣΕ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
- Ιστορίες του Καντέρμπερυ, Τζέφρυ Τσώσερ, μτφ. Δημοσθένης Κορδοπάτης, εκδόσεις Μελάνι
- Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο , Μαρσέλ Προύστ, μτφ. Παναγιώτης Πούλος, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας
- Τα χίλια φθινόπωρα του Γιάκομπ Ντε Ζουτ, Ντέιβιντ Μίτσελ, μτφ. Μαρία Ξυλούρη, εκδόσεις Τόπος
- Οι κιβδηλοποιοί-Το ημερολόγιο των κιβδηλοποιών, Αντρέ Ζίντ, μτφ. Ανδρέας Παππάς, εκδόσεις Πόλις Ε.Π.Ε.
- Φθινόπωρο στο Πεκίνο, Boris Vian, μτφ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδόσεις Νεφέλη
- Πέτρινες ρίμες, Dante Alighieri, μτφ. Γιώργος Κοροπούλης, εκδόσεις Άγρα
- Το ατλαζένιο γοβάκι, Paul Claudel, μτφ. Στρατής Πασχάλης, εκδόσεις Άγρα
ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΕΡΓΟΥ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΣΤΑ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ
- Ελένη Ευριπίδη, μτφ. Δημήτρης Δημητριάδης, εκδόσεις Νεφέλη
- Χαρμίδης Πλάτωνα, μτφ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, εκδόσεις Εκκρεμές
- Τα Μικρά Φυσικά Αριστοτέλη, μτφ. Ηλίας Γεωργούλας, εκδόσεις Νήσος
ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΕΡΓΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΣΕ ΞΕΝΗ ΓΛΩΣΣΑ
- The blind man with the lamp, Tasos Leivaditis, μτφ. N. N. Τρακάκης, εκδόσεις Denise Harvey
- La sorella segreta, Fotini Zalikoglu, μτφ. Maurizio de Rosa, εκδόσεις Edizioni e/o
- Vers ou, Stavros Zaphiriou, μτφ. Janine Kaminski, εκδόσεις Harmattan
Υπενθυμίζεται ότι η σύνθεση της αρμόδιας επιτροπής έχει ως εξής:
Επιτροπή Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης
- Ερασμία Λουϊζα Σταυροπούλου, Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πρόεδρος
- Ευαγγελία Σακελλίου, Καθηγήτρια Αγγλικής Γλώσσας & Φιλολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών & Πρόεδρος του τμήματος, Αντιπρόεδρος
- Δημήτρης Κυρτάτας, Καθηγητής της Ύστερης Αρχαιότητας στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, Μέλος
- Κωνσταντίνος Γιαβής, Επίκουρος Καθηγητής Γενικής & Συγκριτικής Γραμματολογίας του Τμήματος Φιλολογίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Μέλος
- Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, Επίκουρος Καθηγητής του Τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Μέλος
- Γεράσιμος Ζώρας, Πρόεδρος του Τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Μέλος
- Γεωργία Φαρίνου-Μαλαματάρη, Ομότιμη Καθηγήτρια του Τμήματος Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Μέλος
- Μαργαρίτα Σωτηρίου, Λέκτορας του Τμήματος Φιλολογίας της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών και Πολιτισμικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, Μέλος
- Ελένη (Λίλα) Κονομάρα, Μεταφράστρια, Μέλος.
ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΝΟΜΗ ΤΩΝ ΒΡΑΒΕΙΩΝ:
-ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΕΡΓΟΥ ΞΕΝΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΣΕ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
-ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΕΡΓΟΥ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΣΤΑ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ
-ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΕΡΓΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΣΕ ΞΕΝΗ ΓΛΩΣΣΑ
Γενικό Σκεπτικό για τη μεταφραστική παραγωγή του 2014
Η μετάφραση έργων ξένης λογοτεχνίας αποτέλεσε διαχρονικά ένα σημαντικό στόχο για τους Έλληνες εκδότες. Είναι πολύ σημαντικό ότι και κατά τη σημερινή εποχή της συνεχιζόμενης οικονομικής κρίσης το ενδιαφέρον για την ξένη λογοτεχνική παραγωγή δεν έπαψε να υπάρχει. Τα βιβλία τα οποία ανέλαβε να μελετήσει η Επιτροπή Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης σε αυτή την κατηγορία ήσαν περί τα 900 σύμφωνα με την κατάσταση της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Κατά την εξέταση των βιβλίων διαπιστώθηκε ότι ενώ παλαιότερα ήταν συνηθισμένο φαινόμενο να μην γίνονται οι μεταφράσεις από το πρωτότυπο αλλά από προηγούμενη μετάφραση των βιβλίων σε μία από τις πλέον γνωστές ξένες γλώσσες τώρα πλέον οι διαμεσολαβημένες μεταφράσεις είναι πολύ λίγες. Το γεγονός φανερώνει την ύπαρξη μεταφραστών ικανών να αντιμετωπίσουν έργα γραμμένα σε μια μεγάλη ποικιλία γλωσσών.
Ένα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό της μεταφρασμένης λογοτεχνίας, που εκδόθηκε το 2014 είναι ότι περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό κλασικών έργων, ορισμένα από τα οποία εκδίδονται για πρώτη φορά στη χώρα μας, ενώ δεν λείπουν και οι νέες μεταφράσεις παλαιότερα μεταφρασμένων βιβλίων. Παράλληλα δηλαδή με βιβλία που θα μπορούσαν εύκολα να προκαλέσουν το αγοραστικό ενδιαφέρον του αναγνώστη, επιλέχτηκαν και εκδόθηκαν έργα σπουδαία μεν αλλά που απευθύνονται ίσως σε μικρότερο ή ειδικότερο κοινό. Η πλειοψηφία των μεταφράσεων αφορά στην πεζογραφία, αλλά δεν λείπουν η ποίηση, τα θεατρικά έργα και τα δοκίμια.
Είναι επίσης σημαντικό ότι επιλέχτηκαν σπουδαία και δύσκολα στη μετάφρασή τους έργα, ορισμένα από τα οποία ήταν πολυσέλιδα. Πολλά βιβλία περιλάμβαναν πολύ χρήσιμα παρακείμενα: Σημειώσεις των μεταφραστών, Προλόγους, Επίμετρα, Γλωσσάρια, με στόχο να διαφωτίσουν τους αναγνώστες για το κείμενο, το συγγραφέα του, την ιστορική περίοδο ή άλλα θέματα του περιεχομένου του βιβλίου. Οι περισσότερες εκδόσεις είχαν υψηλή ποιότητα και φανέρωναν μεγάλη επιμέλεια. Όλα αυτά τα στοιχεία δείχνουν ότι το κόστος κάθε βιβλίου σταθμίστηκε ως δευτερεύων παράγοντας έναντι της ποιότητάς του.
Υπογραμμίζουμε ιδιαίτερα την υψηλή ποιότητα των μεταφράσεων τόσο ως προς την απόδοση του πρωτότυπου κειμένου όσο και ως προς τη χρήση της ελληνικής γλώσσας, καθώς και την παρουσία, παράλληλα με τους παλιότερους και έμπειρους μεταφραστές, νεότερων και νεοεμφανισθέντων, εξίσου ικανών.
Ως προς την παραγωγή νέων βιβλίων με αποδόσεις έργων αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά, αυτή υπήρξε μικρή σε όγκο. Σημειώνουμε μάλιστα ότι περιλαμβάνει σχεδόν αποκλειστικώς αποδόσεις καθιερωμένων θεατρικών κειμένων (τραγωδιών-κωμωδιών), τόμους που εντάσσονται σε μεγάλες σειρές έκδοσης αρχαίων συγγραφέων, καθώς και ελάσσονα έργα μεγάλων φιλοσόφων, όπως και θεματικές ανθολογήσεις κειμένων. Οι εκδόσεις αυτές φανερώνουν το συνεχές ενδιαφέρον μελετητών και αντίστοιχα αναγνωστών για την αρχαία γραμματεία, αλλά δεν παρουσιάζουν ιδιαίτερη πρωτοτυπία σε σχέση με όσα ήδη γνωρίζει καλά το ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Από την πλούσια αρχαία ελληνική γραμματεία που παραμένει ακόμα παντελώς αμετάφραστη δεν υπήρξε το 2014 ούτε ένα δείγμα. Στη βραχεία λίστα που συγκροτήθηκε από την επιτροπή περιλαμβάνονται οι καλύτερες μεταφράσεις. Θετικό στοιχείο είναι η εμφάνιση νέων μεταφραστών.
Η μετάφραση νεοελληνικών λογοτεχνικών έργων, επίσης πολύ μικρή, μας δημιούργησε έντονο προβληματισμό. Γενικότερα, η τύχη της νεοελληνικής λογοτεχνίας στο εξωτερικό συνδέθηκε είτε με συγκεκριμένους και αριθμητικά λίγους συγγραφείς είτε με ειδικές ιστορικές συνθήκες και είναι εντελώς αντίστροφη από την παρουσία και την επιτυχία της ξένης λογοτεχνίας στη χώρα μας και το ενδιαφέρον του ελληνικού αναγνωστικού κοινού για ξένους συγγραφείς και μεταφρασμένα βιβλία. Στην παραγωγή του 2014 υπερτερούν τα ολιγοσέλιδα βιβλία ποίησης νεώτερων και σύγχρονων δημιουργών, στην πλειοψηφία τους εκδομένα στην Ελλάδα. Με το ζήτημα αυτό συνδέεται ένα μείζον πρόβλημα, ότι βιβλία που εκδίδονται στο εξωτερικό, δεν κατατίθενται στην Εθνική Βιβλιοθήκη, ώστε να συμπεριληφθούν σε εκείνα που μπορούν να κριθούν. Είναι ζήτημα της ευρύτερης εθνικής πολιτικής για το βιβλίο και κυρίως για την προώθηση της νεοελληνικής λογοτεχνίας εκτός συνόρων να γίνει σωστή ενημέρωση στο εξωτερικό (σε εκδότες και ιδρύματα που καλλιεργούν τη μετάφραση), ώστε να καταθέτουν τα έντυπα στην Εθν. Βιβλιοθήκη. Η έλλειψη σχετικής βιβλιογραφικής καταγραφής δεν επιτρέπει το σωστό σχεδιασμό νέων εκδόσεων και συμβάλλει στη λειψή και αποσπασματική εικόνα της νεοελληνικής λογοτεχνίας στο ξένο αναγνωστικό κοινό. Διαπιστώθηκε επιπλέον ότι οι μεταφραστές είναι συχνά ξένοι πανεπιστημιακοί καθηγητές της νεοελληνικής λογοτεχνίας ή μεταφραστές αφοσιωμένοι στην απόδοση νεοελληνικών κειμένων.
Τέλος, η επιτροπή μας θεωρεί ότι η δημιουργία ενός μεγάλου βραβείου μετάφρασης για το σύνολο της παραγωγής ενός μεταφραστή ή εκδοτικού οίκου επικεντρωμένου στις μεταφράσεις θα έδινε ώθηση στο ζήτημα της μετάφρασης και για τις τρεις κατηγορίες βιβλίων και θα αποτελούσε ουσιαστική ανταμοιβή σε ιδιαίτερα αξιόλογους μεταφραστές, που εργάζονται επί πολλά χρόνια και έχουν παραγάγει πλούσιο έργο.
Έρη Σταυροπούλου, πρόεδρος της επιτροπής,
εκπροσωπώντας και το σύνολο των μελών της
Γενική αποτίμηση της παραγωγής μεταφρασμένου βιβλίου του 2014.
Λιάνα Σακελλίου:
Η μεταφραστική παραγωγή ξένων λογοτεχνικών έργων το 2014 είναι ποικιλόμορφη, πολυγλωσσική και εκτεταμένη στον κειμενικό ιστό της. Διακρίναμε όμορφα αποκτήματα— μεταφράσεις που αποπνέουν την εκλεκτική συγγένεια του μεταφραστή τους με το κείμενο-πηγή. Τις τοποθετήσαμε στη βραχεία λίστα και συνεξετάσαμε σε τι συνίσταται η ικανότητα (η τέχνη και η τεχνική) των ανα-δημιουργών τους. Παρατηρήσαμε ότι πρωτοεμφανιζόμενοι αλλά και καταξιωμένοι μεταφραστές προσέγγισαν κυρίως αγγλόφωνα και γαλλόφωνα μυθιστορήματα, κλασσικά αλλά και σύγχρονα, πολλά για πρώτη φορά, μεγάλα σε έκταση και τα εξέδωσαν με επιμελημένες εισαγωγές, υποσημειώσεις, επίμετρα, γλωσσάρια σημαντικά για το αναγνωστικό τους κοινό. Ίσως τα βιβλία αυτά να συνομιλήσουν αγαστά με τη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία.
Στην κατηγορία απόδοσης έργου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά ελάχιστοι είναι οι τίτλοι και νέοι κυρίως οι μεταφραστές, γεγονός που πιθανόν οφείλεται στην κρατική υποβάθμιση της διδασκαλίας της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και γραμματείας στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.
Στην κατηγορία μετάφρασης έργου ελληνικής λογοτεχνίας σε ξένη γλώσσα παρατηρούμε την έλλειψη συστηματικής προσέγγισης της μετάφρασης ελληνικών έργων σε ξένες γλώσσες και της προώθησης αυτών σε διεθνείς πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες, σε βιβλιοπωλεία, και σε πολιτιστικά κέντρα.
Γεράσιμος Ζώρας:
Γενικά όσον αφορά στη μεταφραστική παραγωγή του 2014, παρατηρούμε ότι εξακολούθησε, και κατά το έτος αυτό, παρόλη την οικονομική κρίση, με αμείωτους ρυθμούς. Συγκεκριμένα, η παραγωγή μεταφράσεων από την ξένη λογοτεχνία στην ελληνική γλώσσα ανέρχεται περίπου σε 900 τίτλους. Για τον λόγο αυτόν, θεωρώ πως θα ήταν καλό μελλοντικά το Υπουργείο να θεσπίσει ξεχωριστά βραβεία για τη μετάφραση ποιητικών έργων και ξεχωριστά για τη μετάφραση πεζών (όλων των κατηγοριών της πεζογραφίας). Αντιθέτως οι μεταφράσεις ελληνικών έργων σε ξένες γλώσσες ήσαν ευάριθμες, γεγονός που οφείλεται ίσως στην άγνοια των εκδοτών και των μεταφραστών της αλλοδαπής για την ύπαρξη των κρατικών βραβείων. Παλαιότερα είχε τονιστεί η ανάγκη να ενημερωθούν κατάλληλα οι έδρες νεοελληνικών σπουδών των διαφόρων ξένων πανεπιστημίων (όπου τουλάχιστον εκδίδονται σειρές με μεταφράσεις), καθώς και οι εκδοτικοί οίκοι της αλλοδαπής, με τη μεσολάβηση των κατά τόπους πρεσβειών και προξενείων. Ομοίως και η παραγωγή βιβλίων με αποδόσεις έργων αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά υπήρξε μικρή. Αυτό το γεγονός πρέπει ίσως να συναρτηθεί με την όλο και μικρότερη σημασία που αποδίδει το κράτος και η εκπαίδευση (δευτεροβάθμια) στη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής και των κειμένων των κλασικών συγγραφέων της αρχαιότητας. Τέλος, η θέσπιση βραβείου για το σύνολο της παραγωγής ενός μεταφραστή, κατ’ αναλογία του μεγάλου βραβείου που απονέμεται στους λογοτέχνες, κρίνεται απαραίτητη, καθώς είχε ήδη παρατηρηθεί και από προηγούμενες επιτροπές βράβευσης.
Λίλα Κονομάρα:
Η μεταφραστική παραγωγή λογοτεχνικών έργων το 2014 μπορεί να χαρακτηριστεί ως σχετικά πλούσια παρά τις δυσκολίες τις οποίες αντιμετωπίζει ο χώρος του βιβλίου τα τελευταία χρόνια και την οικονομική κρίση που πλήττει ως επί το πλείστον το ξένο βιβλίο λόγω του αυξημένου κόστους του. Εκδόθηκαν από διάφορες γλώσσες σημαντικά έργα της ευρωπαϊκής γραμματείας, κλασσικοί τίτλοι αλλά και σύγχρονοι οι οποίοι παρουσίαζαν ποικιλία θεμάτων και αφηγηματικών τρόπων. Η πλειοψηφία των τίτλων αφορά βέβαια την αγγλόφωνη και γαλλόφωνη λογοτεχνία και από τις διάφορες κατηγορίες – πεζογραφία, ποίηση, θέατρο – η πεζογραφία και δη το μυθιστόρημα κατέχουν την πρώτη θέση.
Μεταφραστές με πολύχρονη παρουσία στα ελληνικά γράμματα αλλά και νεότεροι παρουσίασαν εξαιρετικά προσεγμένες δουλειές και κατάφεραν να ανταπεξέλθουν στις προκλήσεις κάποιων ιδιαίτερα απαιτητικών έργων μεταφέροντας με πιστότητα τόσο το νόημα όσο και το ύφος του πρωτότυπου.
Παράλληλα με την υψηλή ποιότητα των μεταφράσεων, εντυπωσιακός είναι και ο αριθμός των εκδόσεων που διαθέτουν αισθητική αρτιότητα και σοβαρή φιλολογική επιμέλεια. Επίμετρα, κριτικά κείμενα, γλωσσάρια, υπομνηματισμός συμβάλλουν καθοριστικά στην καλύτερη κατανόηση του εκάστοτε έργου και του ιστορικοκοινωνικού πλαισίου στο οποίο αναπτύχθηκε.
Αντιστρόφως ανάλογη μπορεί να χαρακτηριστεί η πορεία των μεταφράσεων της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Πολύ περιορισμένες ως προς τον αριθμό και όχι πάντα αξιόλογες, δεν αντανακλούν την πραγματική εικόνα της ελληνικής λογοτεχνικής παραγωγής διότι οι επιλογές των έργων, τις περισσότερες φορές, δεν είναι αποτέλεσμα κάποιου γενικότερου σχεδιασμού προώθησης του νεοελληνικού βιβλίου. Επιπλέον δεν διασφαλίζεται ούτε η διανομή και προβολή τους στο εξωτερικό ούτε η ενημέρωση των καταλόγων της Εθνικής Βιβλιοθήκης.
Περιορισμένος είναι επίσης και ο αριθμός των μεταφράσεων έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Φιλοσοφικά, θεατρικά έργα αλλά και θεματικές ανθολογήσεις κειμένων απασχόλησαν τους μελετητές, τόσο στα πλαίσια μεμονωμένων εκδόσεων όσο και της δημιουργίας αντίστοιχων σειρών χωρίς όμως οι επιλογές αυτές να παρουσιάζουν ιδιαίτερη πρωτοτυπία.
Δημήτρης Κυρτάτας:
Υπογραμμίζω ότι ενώ οι προσφερόμενες μεταφράσεις ξένων λογοτεχνικών έργων καλύπτουν πολλές γλώσσες, περιόδους και θεματικές κατηγορίες, οι αποδόσεις έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας περιορίζονται στους πολύ γνωστούς και ήδη μεταφρασμένους συγγραφείς. Το ζήτημα θα πρέπει να απασχολήσει και τον τρόπο διδασκαλίας των αρχαίων στα σχολεία και τα πανεπιστήμια.
Κωνσταντίνος Παλαιολόγος:
Η έκδοση λογοτεχνικών έργων στην Ελλάδα του 2014 μπορεί να μην ανθεί (πώς θα μπορούσε άλλωστε), δεν παύει όμως να αποτελεί σχεδόν το 40% της βιβλιοπαραγωγής της χώρας, που «μεταφράζεται» σε 2.300 τίτλους από τους 5.700 που εκδόθηκαν συνολικά. Από αυτούς τους 2.300 τίτλους, οι 900 αφορούν μεταφρασμένα βιβλία από 25 γλώσσες. Ένα σημαντικό ποσοστό αυτών των 900 βιβλίων παρουσιάζει στη γλώσσα μας έργα και συγγραφείς αιχμής, πλουτίζοντας το πολιτιστικό υπόβαθρο των Ελλήνων και αναδεικνύοντας τους μεταφραστές σε υψίστης σπουδαιότητας (μετα)φορείς πολιτισμού. Τα βιβλία της βραχείας λίστας στην κατηγορία μετάφρασης έργου ξένης λογοτεχνίας στην ελληνική γλώσσα συνιστούν μεταφραστικές δουλειές υψηλότατου επιπέδου, οι οποίες συνοδεύονται από εξαιρετικά παρακείμενα.
Στην κατηγορία απόδοσης έργου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά είχαμε πολύ λίγα βιβλία. Στην βραχεία λίστα που συγκροτήθηκε από την επιτροπή περιλαμβάνονται τα καλύτερα από αυτά. Να σημειωθεί ως θετικό στοιχείο η εμφάνιση νέων μεταφραστών.
Ελάχιστα βιβλία στην κατηγορία μετάφρασης έργου ελληνικής λογοτεχνίας σε ξένη γλώσσα. Είναι απολύτως αναγκαίο να υπάρξει η προτροπή προς τους ξένους εκδότες ελληνικής λογοτεχνίας να καταθέτουν αντίτυπα των βιβλίων που εκδίδουν στην Εθνική Βιβλιοθήκη. Το συγκεκριμένο βραβείο είναι (και θα έπρεπε να προβάλλεται) ως το πιο σημαντικό βραβείο μιας εξωστρεφούς βιβλιογραφικής παραγωγής.
Γεωργία Φαρίνου-Μαλαματάρη:
Αναφορικά με τη μετάφραση από ξένη γλώσσα στα ελληνικά η παραγωγή του 2014 -όπως καθρεφτίζεται στον Κατάλογο της Εθνικής Βιβλιοθήκης- ήταν εντυπωσιακή από την άποψη της ποσότητας και εν πολλοίς της ποιότητας (τόσο των μεταφράσεων, όσο και της εκδοτικής επιμέλειας και της αισθητικής των βιβλίων).
Εκδοτικοί οίκοι της Αθήνας αλλά και της επαρχίας συμπεριέλαβαν στο μεταφραστικό τους πρόγραμμα κείμενα που ανήκουν σε διάφορες εποχές (από μεταφράσεις ξένων κλασικών μέχρι εκδόσεις συγχρόνων -μυθιστορημάτων κυρίως-, τα οποία θεωρήθηκαν σημαντικά και μερικά βραβεύτηκαν στη χώρα τους), σε διάφορες γλώσσες (από τις μείζονες ευρωπαϊκές μέχρι τις όχι τόσο οικείες στην Ελλάδα), και παρουσιάζουν κατά περίπτωση διαφορετικό βαθμό δυσκολίας (είτε λόγω της αρχαϊκότητας της γλώσσας, είτε λόγω του συγγραφικού ύφους, είτε του ιδιαίτερου λεξιλογίου που απαιτούσε η θεματική του κειμένου). Ποικιλία επίσης υπήρχε και ως προς τους μεταφραστές, άλλοι από τους οποίους είναι έμπειροι και καταξιωμένοι και άλλοι νέοι και πολλά υποσχόμενοι. Δεν ήταν λίγα τα βιβλία που περιστοιχίζονταν από εισαγωγές, επίμετρα ή γλωσσάρια εξαιρετικά διαφωτιστικά για τον Έλληνα αναγνώστη.
Δεν είναι το ίδιο ενθαρρυντική η παραγωγή μεταφράσεων από τα ελληνικά σε ξένες γλώσσες ως προς το είδος, την έκταση και την αντιπροσωπευτικότητα των κειμένων. Αν επιθυμούμε την προβολή της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο εξωτερικό στη διαχρονία και τη συγχρονία της, θα πρέπει να αναληφθεί μια συντονισμένη προσπάθεια για τη συνεργασία Ελλήνων εκδοτών με κέντρα στο εξωτερικό όπου εκπονούνται μεταφράσεις.
Το ίδιο τηρουμένων των αναλογιών ισχύει για τον μικρό αριθμό μεταφράσεων έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας τα οποία φαίνεται να απευθύνονται σε διαφορετικά είδη κοινού και να εξυπηρετούν διαφορετικές ανάγκες. Αν κρίνουμε από ορισμένες μεταφράσεις πάντως, είναι παρήγορο πώς είτε μεμονωμένα είτε συλλογικά συνεχίζεται η προσπάθεια μετάφρασης μειζόνων κλασικών συγγραφέων.
Μαργαρίτα Σωτηρίου:
Σύμφωνα με τον Κατάλογο της Εθνικής Πινακοθήκης η μεταφραστική παραγωγή του 2014 ανέρχεται σε 900 περίπου τίτλους, έναν αριθμό πραγματικά εντυπωσιακό αν αναλογιστεί κάποιος την οικονομική κρίση που μαστίζει το χώρο του βιβλίου και όχι μόνο τα τελευταία χρόνια. Στα υπό εξέταση βιβλία εύκολα διαπιστώθηκε ότι πολλά από αυτά ‘επιστρέφουν’ σε ένα πρωτότυπο κείμενο που καλύπτει ένα ευρύτατο φάσμα από τα τουρκικά έως τα ρωσικά και από τα εβραϊκά έως τα αλβανικά. Ως εκ τούτου οι λεγόμενες ‘διαμεσολαβημένες’ μεταφράσεις είναι πια ελάχιστες.
Η επιτροπή επέλεξε δύσκολα στην απόδοσή τους έργα, τα περισσότερα πολυσέλιδα. Στις μεταφραστικές απόπειρες του 2014 αναδεικνύεται ευκρινώς η εξαιρετική δεινότητα του κάθε μεταφραστή, ο γλωσσικός του πλούτος αλλά και άριστη γνώση όχι μόνο της ξένης γλώσσας αλλά πρωτίστως της μητρικής του, της ελληνικής.
Ιδιαιτέρως λυπηρό και εν πολλοίς απογοητευτικό εγγράφεται το γεγονός ότι οι αποδόσεις έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας είναι σχεδόν ανύπαρκτες. Όμως, οφείλουμε να επισημάνουμε ότι ακόμη και σε αυτή την πενιχρή μεταφραστική παραγωγή βρίσκουμε υψηλής ποιότητας αποδόσεις αρχαίων θεατρικών έργων αλλά και πολύτομες σειρές έκδοσης αρχαίων συγγραφέων.
Εξίσου κρίσιμο εγγράφεται το γεγονός ότι είναι πολύ λίγα είναι τα νεοελληνικά λογοτεχνικά έργα που μεταφράστηκαν σε ξένες γλώσσες. Έντονο προβληματισμό προκαλεί ότι οι εκδόσεις του εξωτερικού δεν κατατίθενται στην Εθνική Βιβλιοθήκη προκειμένου να κριθούν. Στην πράξη, λοιπόν, η σύγχρονη νεοελληνική παραγωγή δεν προωθείται και παράλληλα δίνει την εντύπωση μια ελλιπούς εικόνας.
Τέλος, θα ήταν ίσως σκόπιμο η Πολιτεία να θεσπίσει ένα βραβείο μετάφρασης συνολικά για έναν εκδοτικό οίκο ή ειδικότερα για έναν μεταφραστή που θα υπογράμμιζε εναργώς το ζήτημα της μετάφρασης και για τις τρεις κατηγορίες βιβλίων αλλά και θα αποτελούσε ουσιαστική αναγνώριση για τους μεταφραστές που με τις άοκνες προσπάθειές τους έχουν συμβάλλει στη γνωριμία του ευρύτερου κοινού με φωτισμένους συγγραφείς και ανυπέρβλητης αξίας λογοτεχνικά έργα.
Κωνσταντίνος Γιαβής
Ο εντυπωσιακός πλούτος της μεταφραστικής παραγωγής έργων ξένης λογοτεχνίας κατοπτρίζει την αδήριτη προσήλωση του ελληνικού αναγνωστικού κοινού στις δυνατές και σύνθετες λογοτεχνικές παραδόσεις (κυρίως ευρωπαϊκές και αμερικανικές) που αποδίδουν με την μεγαλύτερη καθαρότητα που έχει υπάρξει μέχρι σήμερα στην ιστορία την πολυφωνία και την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης κατάστασης.
Η εξαιρετική ποιότητα της βραχείας λίστας αποδεικνύει ότι η μετάφραση δεν είναι καθόλου λογοτεχικό πάρεργο. Αντίθετα, μας κάνει να σκεφτούμε ότι λογοτεχνία και πολιτισμός δεν δημιουργούνται ποτέ εν κενώ αλλά πάντοτε με ανταλλαγή και κινητικότητα: η δημιουργία του πολιτισμού ανέκαθεν στηριζόταν, και πάντοτε θα εξακολουθεί να στηρίζεται, στην μεταφορά—αναχώνευση—αφομοίωση στοιχείων πέρα από γλωσσικά σύνορα.
Η πενία της παραγωγής σε μεταφράσεις λογοτεχνικών έργων από τα ελληνικά θα πρέπει να μας προβληματίσει έντονα. Αν μας ενδιαφέρει πραγματικά η μεταφορά του νέου ελληνικού πολιτισμού στο εξωτερικό, θα πρέπει να κινηθούμε σοβαρά και ταχέως στην κατεύθυνση της συγκρότησης ενός ρεαλιστικού προγράμματος βάσει του οποίου φορείς όπως το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού θα υποβοηθούν την μετάφραση και προώθηση της ελληνικής λογοτεχνίας στο εξωτερικό κατά το λαμπρό υπόδειγμα του Γαλλικού Ινστιτούτου.
Η απόδοση κλασικής αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας στα νέα ελληνικά ήταν πάντοτε φορτισμένη από τις πολλαπλές εντάσεις και απαιτήσεις που ίσως δεν υπάρχουν σε μεταφράσεις αρχαίων σε άλλες γλώσσες. Η παραγωγή του 2014 δεν κατόρθωσε να αποτελέσει εξαίρεση, μολονότι οι ενδείξεις για το μέλλον είναι ευοίωνες: υπάρχουν πολλοί καλοί μεταφραστές (κάποιοι περισσότερο δοκιμασμένοι και άλλοι νεότεροι) και μερικές εξαιρετικά ελπιδοφόρες νέες σειρές.
