Ανθεστήρια: η διάβαση από το χειμώνα στην άνοιξη

Ανθεστήρια: τελετή διάβασης από το θάνατο στη ζωή.

Κατά τη διάρκεια του μήνα Ανθεστηριώνα (Φεβρουάριος-Μάρτιος), του όγδοου μήνα του Αττικού ημερολογίου, στην Αθήνα καθώς και σε πολλές άλλες Ιωνικές πόλεις, γιόρταζαν ταΑνθεστήρια που διαρκούσαν τρεις ημέρες. Αυτή η ετήσια εορτή ήταν η παλαιότερη προς τιμή του θεού Διονύσου στην Αθήνα και μία από τις αρχαιότερες στην Ελλάδα. Ο W. Burkert (HomoNecans, 213-4) τη χρονολογεί περίπου στο 1000 π. Χ και θεωρεί ότι εορτάζετο για περισσότερο από 1000 χρόνια. Τόπος τέλεσης των Ανθεστηρίων ήταν το ιερό του Διονύσου στις Λίμνες (εν Λίμναις) πιθανώς κάτω ή κοντά στην Ακρόπολη (Θουκυδίδης 2.15’ BurkertHomoNecans, 212-3).

Αν και τα Ανθεστήρια ήταν κατά παράδοση αφιερωμένα στο θεό Διόνυσο, τον οίνο και την οινοποσία, συνδεόταν επίσης με τον εορτασμό της διάβασης του χειμώνα προς την άνοιξη, της πορείας από το ζόφο και το μαρασμό του χειμώνα στην άνοιξη που θάλλει, θάλποντας τη νέα ζωή. Έδινε έτσι την ευκαιρία στην κοινότητα να πενθήσει, να θρηνήσει, να τιμήσει και να εξευμενίσει αυτό που χάθηκε, αλλά και να καλωσορίσει με δημόσιες τελετές τον ερχομό της νέας ζωής. Μεγάλο μέρος των τελετών, επομένως, ήταν αφιερωμένο στη σιωπηλή περιποίηση τιμών στους νεκρούς και τις ψυχές τους, με συμμετοχή σε νεκρόδειπνα, σε προσφορές, εξευμενισμούς και εξαγνισμούς, αλλά και στο ξέφρενο καλωσόρισμα του καινούριου μέσα από διαβατήριες τελετές ενηλικίωσης, δημόσιες οινοποσίες, σκωπτικά πειράγματα και αναπαραστάσεις ιερογαμίας παραπέμποντας σε τελετές γονιμότητας.

Τα Ανθεστήρια διαρκούσαν τρεις ημέρες: από την 11η έως την 13η του Αττικού μήναΑνθεστηριώνα, που στην Αθήνα αντιστοιχούσε περίπου με τις αρχές Μαρτίου. Ο εορτασμός ξεκινούσε το βράδυ, συνήθως μετά τη δύση του ηλίου, περιλαμβάνοντας πλήθος τελετών. Οι τρεις ημέρες της εορτής έφεραν τα ονόματα Πιθοίγια (άνοιγμα πίθων), Χόες (οινοδοχεία) καιΧύτροι (πήλινες χύτρες). Η τελετή της Αιώρας, των Σκωμμάτων εξ αμάξης, του ΙερούΓάμου και της Υδροφορίας ήταν επίσης αναπόσπαστα μέρη των Ανθεστηρίων. Άνδρες, γυναίκες, παιδιά και δούλοι, όλοι λάμβαναν μέρος στις τελετές, υποδηλώνοντας τη σημασία που έφερε ο εορτασμός αυτός για την κοινότητα.

Τα Πιθοίγια

Η 11η ημέρα του Αθηναϊκού μήνα Ανθεστηριώνα (2 Μαρτίου) και 1η ημέρα του εορτασμού τωνΑνθεστηρίων ονομαζόταν Πιθοίγια. Κατά τη δύση του ηλίου άνοιγαν για πρώτη φορά τα σφραγισμένα πιθάρια με το νέο κρασί του έτους (Πλούταρχος Ερωτήσεις 3.7), ένα τελετουργικό που υποδηλώνει σύνδεση με την προσμονή τής νέας ζωής και της αναγέννησης κατά τη διάρκεια της άνοιξης. Αυτή η ιεροτελεστία ήταν τόσο σημαντική για τα μέλη της κοινότητας που το άνοιγμα και η πρώτη δοκιμή του νέου κρασιού αποτελούσε αιτία κοινοτικού εορτασμού στο ιερό του Διονύσου στις Λίμνες (Burkert, Homo Necans, 217). Μια αρχαία πηγή (FGrHist 325 F 12) μάς πληροφορεί ότι το όνομα Λίμνες δόθηκε στο ναό του Διονύσου, διότι εκεί το κρασί αναμιγνυόταν με νερό πριν προσφερθεί στο θεό και καταναλωθεί από τους συμμετέχοντες.

Το απόγευμα των Πιθοιγίων όλοι οι ναοί και τα ιερά της πόλης περισχοινίζονταν (Πολυδεύκης 8.141), εκτός από το ναό του Διονύσου στις Λίμνες. Η περισχοίνιση των ιερών χώρων συνιστούσε επίσημη αργία αφού δεν μπορούσαν να τελεστούν όρκοι και θυσίες και, επομένως, δεν πραγματοποιείτο κανενός είδους συναλλαγή στην πόλη. Έτσι, όλη η δραστηριότητα επικεντρωνόταν γύρω από το ναό του Διονύσου, ο οποίος άνοιγε τις πύλες του τοηλιοβασίλεμα και παρέμενε ανοικτός μόνο για 24 ώρες κατ’ έτος. Στη συνέχεια, επιτρεπόταν σε όλα τα ελεύθερα και ανελεύθερα μέλη της κοινότητας να συμμετάσχουν στο άνοιγμα των πίθων, δοκιμάζοντας το νέο κρασί στον περίβολο του ναού (Σχολιαστής στο Ησίοδος Έργα και Ημέραι 368-70). Τα παιδιά, αντίστοιχα, έπαιρναν ενεργό μέρος στις εορταστικές εκδηλώσεις των Ανθεστηρίων, απολαμβάνοντας σχολική αργία, ενώ στις τελετές δοκίμαζαν και αυτά το καινούριο κρασί, στέφονταν με λουλούδια και λάμβαναν δώρα.

Οι Χόες

Κατά το ηλιοβασίλεμα της 12ης ημέρα του Αθηναϊκού μήνα Ανθεστηριώνα ξεκινούσε ο εορτασμός της 2ης ημέρας των Ανθεστηρίων που ονομαζόταν Χόες. Ο όρος προέρχεται από τη λέξη χέω. Ο χους, ένα αγγείο σφαιρικού σχήματος χωρίς λαιμό που έμοιαζε με οινοχόη, χωρητικότητας 2,5 λίτρων νερωμένου κρασιού, προοριζόταν για την πόση οίνου. Χόεςπροσφέρονταν σε όλους τούς συμμετέχοντες στην οινοποσία, αλλά και ως ενθύμιο εις ανάμνηση των εορτασμών. Μικρογραφίες αυτού του τύπου αγγείου πρόσφεραν επίσης ως δώρο στα παιδιά που λάμβαναν για πρώτη φορά μέρος στις κοινοτικές οινοποσίες (Ευριπίδης Ιφιγένεια εν Ταύροις 953, 960΄ Burkert, Homo Necans, 219).

Χόες και Ιερός Γάμος

Στη διάρκεια των Χοών διεξαγόταν, επίσης, ο Ιερός Γάμος του Διονύσου με τη Βασιλίννα, τη γυναίκα τού θρησκευτικού ηγέτη τού έτους, του Άρχοντα Βασιλέα, στο ναό τού Διονύσου στις Λίμνες και στο Βουκολείο, που βρισκόταν στην καρδιά τής πόλης (Δημοσθένης, κατά Νεαίρας59, 73 Burkert, Homo Necans, 216). Αυτή η ιεροτελεστία, που ουσιαστικά ήταν μία τελετή γονιμότητας, πιθανότατα συνδέεται με το μύθο του Θησέα, της Αριάδνης και του Διονύσου και συμβολίζει την ένωση τού θεού με τους ανθρώπους, υποδηλώνοντας την προσδοκία νέας ζωής και αναγέννησης που αντηχούσε η προ των πυλών άνοιξη.

Χόες και επιμνημόσυνες συνεστιάσεις και οινοποσίες

Ωστόσο, η έλευση της νέας ζωής απαιτούσε τον εξευμενισμό των νεκρών, τον κατευνασμό των ψυχών τους και κατ’ επέκταση τον εξορκισμό του θανάτου. Στο πλαίσιο αυτό οι εορτασμοί τωνΑνθεστηρίων, κυρίως της 2ης και 3ης ημέρας αποτελούσαν επιμνημόσυνες τελετές, με σιωπηλές συνεστιάσεις, κοινοτικές εστιάσεις και οινοποσίες πένθους και κατάνυξης, όπου ο καθένας έφερνε το δικό του φαγητό και οίνο, καθόταν στο δικό του τραπέζι, χωρίς να επικοινωνεί με τα υπόλοιπα μέλη της κοινότητας. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Ορέστης, αφού διέπραξε μητροκτονία, έφτασε στην Αθήνα, ενώ οι Αθηναίοι γιόρταζαν σε δημόσια τελετή το Διόνυσο Λήναιο. Επειδή η παρουσία του θεωρήθηκε πηγή μιάσματος για την πόλη και τους ίδιους, αυτοί συνέχισαν να τρώγουν και να πίνουν σιωπηλά και στη συνέχεια αναπαριστούσαν το συγκεκριμένο γεγονός κάθε χρόνο κατά τους Χόες, προσδίδοντας χαρακτηριστικά μνημόσυνου στο γεύμα και την οινοποσία (Ευριπίδης Ιφιγένεια εν Ταύροις, 958 – 60).




Σε αυτές τις πένθιμες συνεστιάσεις και τους συνακόλουθους σιωπηλούς διαγωνισμούς οινοποσίας κατά τους Χόες, όταν τα αγγεία με το κρασί άδειαζαν, οι συμμετέχοντες που έφεραν στεφάνους κισσού στο κεφάλι, στόλιζαν με αυτούς τα αγγεία. Εντωμεταξύ, παιδιά ηλικίας άνω των 3 συμμετείχαν στους εορτασμούς, λαμβάνοντας το καθένα τον δικό του χου, πιθανώς ως τελετή μετάβασης από τη βρεφική στη νηπιακή ηλικία ή ως τελετή μύησης στην παιδική ηλικία. Γενικά, αυτή ήταν η ημέρα που όλα τα παιδιά ηλικίας 3 και 4 ετών έπαιρναν δώρα (Burkert, Homo Necans, 216), οι εκπαιδευτές πληρώνονταν για τις υπηρεσίες τους και οι νικητές των διαγωνισμών οινοποσίας λάμβαναν ως έπαθλα μεταξύ άλλων και ασκούς (Αριστοφάνης Αχαρνής 999). Μετά την οινοποσία οι συμμετέχοντες επέβαιναν σε άμαξες σε κατάσταση μέθης και διασχίζοντας την πόλη συμμετείχαν σε σκωπτικά πειράγματα των περαστικών (σκώμματα εξ αμάξης).

Χόες, καθαρτήριες τελετές και σπονδές

Οι Χόες θεωρούνταν ως ημέρα μιαρή, αφού εκτός των άλλων πίστευαν ότι κατά τη διάρκεια αυτής οι ψυχές των νεκρών περπατούσαν επάνω στη γη. Προς αποφυγή του μιάσματος οι Αθηναίοι έβαφαν τις πόρτες του σπιτιού τους με πίσσα ώστε να κολλήσουν εκεί οι ψυχές και να μην εισέλθουν στις κατοικίες τους ή μασούσαν ένα είδος ράμνου, εφόσον οι καθαρτικές ιδιότητές του θεωρούσαν ότι τους προφύλασσαν από το ‘κακό’ και έδιωχναν τα φαντάσματα (Burkert, Homo Necans, 216, 218-9). Η επιμνημόσυνος αυτή ημέρα ολοκληρωνόταν με καθαρτήριες τελετές και σπονδές για τον εξαγνισμό των συμμετεχόντων και τον εξευμενισμό των ψυχών και του θεού. Η τελετή της Αιώρας κατά την οποία η ταλάντευση ανθρώπων, ιδιαίτερα γυναικών ή αντικειμένων με σχοινιά που δένονταν σε ένα δέντρο αποτελούσε πρώτιστα μέσο καθαρμού με πιθανές όμως ρίζες και σε τελετές γονιμότητας. Σύμφωνα με την παράδοση η τελετή αυτή συνδεόταν άμεσα με το μύθο της Εριγόνης, της κόρης του Αίγισθου και της Κλυταιμνήστρας, και του Ορέστη (B.C. Dietrich Hermes 89.1 (1961): 36-50) ή με το μύθο της Εριγόνης, της κόρης του Ικάριου, και του Διονύσου (Ερατοσθένης Εριγόνη fr. 4 Powell). Και στις δύο εκδοχές του μύθου η Εριγόνη βρίσκει τον πατέρα της νεκρό (τον Αίγισθο ή τον Ικάριο). Από τη θλίψη της κρεμιέται από ένα δέντρο κι απαγχονίζεται. Ως συνέπεια, κατάρα πέφτει στις γυναίκες της Αθήνας που χάνουν τα λογικά τους κι αυτοκτονούν με αντίστοιχο τρόπο. Ο εξαγνισμός έρχεται μετά από χρησμό της Πυθίας που συμβουλεύει την καθιέρωση τής συγκεκριμένης καθαρτήριας τελετής της Αιώρας ανά έτος.

Οι συμμετέχοντες στον εορτασμό των Χοών μετά το τέλος της οινοποσίας έφερναν τον εναπομείναντα οίνο των Χοών στο ιερό του Διονύσου στις Λίμνες. Οι ιέρειες έκαναν με αυτόν σπονδή στο Διόνυσο, ενώ οι στέφανοι που στόλιζαν τα αγγεία προσφέρονταν στο θεό ως επιπρόσθετο μέσο εξευμενισμού αυτού και των ψυχών.

Οι Χύτροι

Τη 13η ημέρα του μήνα Ανθεστηριώνα, οι Αθηναίοι γιόρταζαν την 3η και τελευταία ημέρα τωνΑνθεστηρίων, που έφερε την ονομασία Χύτροι. Ο όρος προέρχεται τόσο από τις χύτρες (χύτραι) που γέμιζαν με τρόφιμα, κυρίως λαχανικά, χυλό σπόρων και καρπούς (πανσπερμία) καθώς και από τους Χύτρους, που ήταν φυσικές τρύπες στο έδαφος (κοίλα γης), μέσω των οποίων, σύμφωνα με τον Ησύχιο (λήμμα χυτρίνοι) πίστευαν ότι ξεπρόβαλε η άνοιξη (Θεόφραστος Περί Φυτώνiv.118΄ J.E. Harrison, Prolegomena to the history of Greek Religion 37). Αυτή ήταν τελετή αποκλειστικά για τους νεκρούς, τις σκιές και το Χθόνιο Ερμή. Η παράδοση τη συνέδεε με τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνα, δεδομένου ότι υπήρχε η αντίληψη ότι αντίστοιχη προσφορά σε χύτρους έγινε για πρώτη φορά από τους επιζώντες του κατακλυσμού προς τιμή αυτών που χάθηκαν. Οι προσφορές της πανσπερμίας προορίζονταν αποκλειστικά και μόνο για τους νεκρούς (Σχολιαστής στο Αριστοφάνης Αχαρνής 1076΄ Harrison, Prolegomena, 37).

Η ημέρα των Χυτρών ολοκληρωνόταν με τα Υδροφόρια, μία τελετή κατά την οποία έριχναν νερό σε ένα κοίλωμα του εδάφους έξω από την περιοχή των Λιμνών, που πιθανότατα ήταν στο ναό του Ολυμπίου Διός δίπλα στις πύλες της πόλης της Αθήνας. Η οπή αυτή συνδεόταν επίσης με τον Κατακλυσμό του Δευκαλίωνα αφού θεωρείτο ότι ήταν η σχισμή που απορρόφησε τα νερά που πλημμύρισαν τη γη μετά τη φυσική καταστροφή και, επομένως, ετελείτο ως προσφορά εξευμενισμού των νεκρών και εξιλέωσης, ώστε να ελευθερωθεί νέα ζωή αναβλύζοντας εκ νέου από την καταχθόνια μήτρα της.

Μετά τις επιμνημόσυνες και διαβατήριες τελετές, τις τελετές καθαρμού και γονιμότητας και τις σπονδές, ο εορτασμός των Ανθεστηρίων έληγε με τους Αθηναίους να καλούν τις ψυχές να εγκαταλείψουν την πόλη τους, υπενθυμίζοντας ότι τα Ανθεστηρία είχαν πλέον λάβει τέλος: “Θύραζε κήρες ουκ’ έτι Ανθεστήρια.” Έτσι, η ζωή, ανεμπόδιστη από το θάνατο, μπορούσε να διαβεί τις θύρες της πόλης τους κι Άνοιξη να γαληνέψει τους φόβους μέσα από την προσδοκία της νέας ζωής.

Ε. Ρ.

ΠΗΓΗ:www.visitgreece.gr

Πέντε Διεθνούς Φήμης Ισραηλινοί Συγγραφείς και Προσωπικότητες στη 13η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης και στην Αθήνα

Πέντε διεθνούς φήμης Ισραηλινοί συγγραφείς και προσωπικότητες θα επισκεφθούν την Ελλάδα για να συμμετάσχουν στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης (13-15 Μαΐου) και σε συνάντηση με ...